|
Behinala jaurerria izandako Etxalatz
herria Eguesibarreko iparraldean kokatua dago. Na-150 errepidetik,
12 kilometro dago Iruñea eta Etxalatzen artean. Egun 7
biztanle besterik ez dira gelditzen ibarreko herri
honetan.
1087.ean jada "Villa"
bezala izendatua azaltzen da agirietan, "Axalaz" grafiarekin,
urte horretantxe Leireko abatetxearen-pean zegoen Larrasoañako
San Agustin-i herriko mahasti bat eman zitzaionean. Eliza San
Martinen omenez eraikia dago XIII. mendean. Erretaulan Etxalatz-eko
armarria (bi pertz) eta herriarekin harremana izan zuen Gaztelu
familiarena (lau dorre eta Donejakueko maskorra) igerri daitezke.
Etxalatz-eko historiak bailarakoarekin
bat egiten du, nahiz eta jaurerri izanagatik administrazio berezia
ezagutu zuen XIX. menderarte. Halarik ere, bailarako bestelako
herrietan bezala, diputatuak eta herriak berak aukeratzen zuen
erregidoreak gobernatu zuten.
Hirigunearen barruan inoiz Etxalatzeko
jauregia izandakoarean dorrea aurkitzen ahal da, bai eta egoera
onean mantenduta ere. Erresumako agiri ofizialetan jatorrizko
armarri jauregitzat hartua da, eta, hori dela eta, nagusiek ez
zuten zergarik ordaindu beharrik. Hernando Ayanz, jauregiko nagusiak,
8.000 maraiko edo maravedi eskuratzen zituen urtean. Kontu Ganbararen
arabera, 1723an Jose de Etxalatz zen jauregiko nagusia. Armarri
liburua aintzat hartuz, herriko armarria urrezkoa zen, eta bi
aldetara urrezko zerrendak zituzten bi pertzez idurikatua zegoen.
Erdi Aroko dorre sendoak orain desagerturiko matakanez osaturiko
burualdearen aztarnak mantentzen ditu.
(Iturria: Nafarroako Entziklopedia
eta Eguesibarko Udal Plangintza) |
