IBARREKO HISTORIA

Idatzitako lehenengo berriak, Erdi Aroan
Eguesibarreko lehenengo erreferentzi idatziak Goiz Erdi Arotik datozkigu, XI.garren mendetik alegia. Erdi Aroa V. mendetik XIII.era luzatzen da, eta bere baitan feudalismoaren sorrera eta sendotzea biltzen ditu. Mende guzti hauek aztertzerakoan munta handiko ondorio bat atera dezakegu: Eguesibarra aintzinako Iruñeko monarkiaren oinarri ekonomiko, sozial eta administratiboaren zati garrantzitsua izan zen.

1032 urte aldera, Antso III.ak, X. mendetik laikoek poliki poliki eskuratu zituzten ondasunak, eta batipat Iruñeari zegozkionak, hiriburuko katedralari itzuli zizkion. Antso III.ak, bada, apezpikutzaren mugak eta ondasunak zehaztu zituen. Horrela, Eguesibarrari loturiko idatzi hauek irakurtzen ahal ditugu: "en Mendillorri, una serna bajo la villa, y viñas... en Badostain, una tierra... en el suburbio de Huarte, en la villa que dicen Alzuza, viñas, y en el mismo Huarte, en el molino del rey que llaman Athea, dos veces para moler". Interes handikoa da Iruñeko Katedraleko artxibategian gorde eta hasiera batean latineraz idatzitako testu hau. Interesgarria da aintzinakotasunagatik, Goiz Erdi Aroan kokatzen baikaitu, Antso III.aren Iruñeko monarkiaren garairik gorenean; eta interesgarria baita ere orduz geroztik Eguesibarreko antolakuntza eta garapen ekonomiko eta sozialaren berri ematen baitigu. Puntu honetan gelditzea merezi du, agiri honek izkutatzen dituen errealitateak argitzearren.

Ibarreko garapen ekonomikoa eta giza-okupazioa aztertzeko tenorean, esan beharra dago, XI. mendetik bertatik zonaldeko hustiaketa ekonomikoa garatua bazegoen ere (Iruñetik gertu egoteaz gain, nekazaritzaren garapenerako lur onak zituelakoz), ez zitekeela zentzugabekeri handia izanen oraindik atzerago jotzea, edota, bederen, Iruñeko monarkia eta honen lehenengo hedapenaren garaietara egitea. Ibarran bizirik dirauen toponimiak honako tesia indartzen du. Tokian tokiko izenek antroponimo edota gizaki baten izenarekin lagunduta, eta -ana, -ano, -in edota -ain-en amaitzen direnek, bertan bizi zen gizakiaren ezaugarriak isladatzen dituzte, nekazal kolonizazioa trinkoagoa izan zen guneetan. Eguesibarraren kasuan, Badostain toponimoak behinalako jabego baten berri ematen digu, kasu honetan antroponimoa identifikatua ageri ez bazaigu ere.

Aztergai dugun agiri honek, erregeen eskutik Santa Mariako elizaren eskuetara iragan ziren ondasun higiezinez osatutako dohaintzaren berri dakarkigu. Orduan, Santa Mariako apezpiku egoitzan Leireko abateak bizi ziren, zeinek elizbarrutiko apezpikuaren lana betetzen baitzuten. Ezbairik gabe, ibarra Nafarroako monarkiaren ondasunen zati garrantzitsua izan zen, errege-erreginek Iruñean zentralizatu asmo zuten apezpiku-egoitzaren egoera ekonomikoa hobetzeko erabili zuten eta.

Bide batez, agirian aurkitzen ditugun dermio batzuen izendapena oso argigarria da. "Villa" hitzari ekingo diogu lehenik. Modu honetan izendatzen dituzte Mendillorri edota Altzuza, kasu. "Villa" izendapenarekin bizileku ttiki bat zehazten da, non nekazal-lanak egiteaz arduratzen zirenak bizitzeaz aparte, aleak gordetzeko eraikin bat edo beste, nekazaritzako lanabesak eta erein zitezkeen zenbait lursail zeuden. "Tierra" izendapena berez labore-lanetarako eta mahatsetarako erabilitako lursailari dagokio. "Serna" izendapenak, aitzitik, bi esanahi ditu. Lehenengoa familia edota herri baten esku zegoen laborantza estentsiborako erabilitako lur sailez mintzo da, zeinak, barbetxo handien bitartez, nekazal-ustiaketarekin bateragarri ziren. Bigarren esanahiak, aldiz, nekazariak jaunaren lurretan egin beharreko nahitaezko lana zehazten du. Agiriaren testuingurua kontuan harturik, badirudi hemen "Serna" aipatzerakoan ereiteko erabiltzen zituzten lurrez ari dela. Zerealak bailaran izan zuen garrantziaren berri "Atea" izenez aipatzen den errotak ematen digu. Honako errota erregearena zen, berak eraiki edota eraiki eta gero berea egin zuenentz ez badakigu ere. Argi gelditzen da erregeak errotaren erabileraren eskubideen zati bat, "bi tanda", Iruñeko Santa Maria elizari eman ziola, errotaren jabegoa partekatuz. Denborak aurrera egin ahala, errotak gizartea menpean edukitzeko tresna aproposak bilakatu ziren, nekazariei euren aldetik errotak eraikitzeko debekua eta aleak jauntxoaren errotara eramateko beharra ezartzen baitzieten. Azkenik, Uharteko "suburbio" gisa ageri den Altzuza "Villa" aipatuko dugu. Garai horretan, XI. mendean, hitz honek, hala nola honen baliokide den "alfoz" hitzak, konterri edota erresuma bat artikulatzen duten oinarrizko lur barrutiak hartzen zituen. Maiz, barrutiek hiriburu bat zuten, eta Iruñeko Erresumaren barruan, Uharte genuen ibarreko hiriburua. Bide berean, ez dirudi bailarako beste herriak "suburbio" honen zati zirenik, ezen bestela agiri honetan aipatuko baitzituzten. Egun, gai honen inguruan dauden azterketetan oinarrituta, ezin da Iruñeko Erresumako administrazio antolakuntza zehaztasunez argitu.

Urte batzuk beranduxeago, 1063an, Antso IV.ak, Santa Gema-ko monastegia eta honen jabego guztiak Iruñeko Santa Mariako katedralari laga egin zizkion. Ekitaldi honetan lekuko izan zen Lupo Fortuñones "senior"-a, orduan Uharten nagusi zen jauntxoa. Bestelako dohaintza batetan, 1071 urtean gertatutakoan, Uharteko "tenentea" Garcea Azenariz izan zen; 1086 eta 1093an, ostera, Fortunio Sanz, eta 1096 eta 1117an Semeno Fortuñones.
Lokarri feudalei dagokienean, "tenencia" hitza "senior" batek errege edota goi istantzi baten aldetik lur eremu bat edo beste ustiatzeko jasotzen zuen eskubidea zen. Honek zonaldearen kontrol militarra, administrazioa eta nagusiarekin batera errentak zatikatzeko eskubidea suposatzen zion seniorrari. Uharte bada, aspalditik zetorren lur barrutia zen, eta agirietan erregearen aldetik lurrak gobernatzeko eskubidea jasotzen zuten bizilagunak ageri dira.

Dagoeneko, erregeak, Iruñeko katedralarekin batera, ibarran zeukan nagusitasuna aipatu dugu. XI. mendeko azken urteetan eta XII.go lehenengoetan botere feudal berriak ezarriko ziren, prozesu guzti honetan Leireko San Salvador monastegia protagonista izan zelarik. Leireko hedapena Cluny-ko ordenaren zabalkunde eraldatzailearen ildotik dator. Hedapen honi lotuta azaltzen zaigu Romaniko estiloa, Antso III.ak San Juan de la Peñako monastegitik (Jaka) Espainira bultzatu egin zuena. Luis Javier Fortun historialariaren aburuz, 1083 eta 1134 urteak bitartean Leireko monastegiaren hedapen nagusia jazo zen, Ilunberri-Agoitzetik Iruñerriraino, Egues eta Elortz ibarretatik barrena. Zonalde honetan errege-erreginek eta herrietako jauntxo txikiek dohaintzan emandakoak ugalduz joan ziren, eta hein handi batetan Larrasoañako monastegiko ondasunak 1087 urtean Leirekoari gehitu zitzaizkion unetik aitzina. Eguesibarrako kasuan, monjeek ondasun sare zabala eratu zuten bederatzi herriotan: Azpa, Badostain, Etxalatz, Egues, Elkano, Gorraitz, Uharte, Ibiriku eta Sagasetan. Etxalatzen izan ezik (mahasti bat eskuratu zuten bakarrik, 1086 urtean), Larrasoañako ondasunak dohantza berriak lortzeko baliatu zituzten, segidan azalduko dugun legean. Larrasoañako abateak, Badostaingo jabegoaren trukean, Murugarrengo jabegoa eman zion Arabako Fortun apezpikuari (1067-1087). 1098an Badostaingo apaiz batek, Garcia Enecones-ek, San Salvadorreko abitua jantzi zuen. Apaizaren familia aristokraziaren barruan kokatua zegoen, eta jauregi bat zuen, besteak beste. Anaiek jabegoaren zati batez goza zezaten, monastegiari sakabanatuta zeuden hainbat lur ematea otu zitzaion: Zalduondoko mahasti bat, 15 arinzadakoa (13.476 m2); ereiteko sei lur eremu, Ardui, Zabala, Eskoritz, Erpidea eta Iturribidean, 20,5 robadetakoak (18.418 m2); eta 50 koka (9.416 litro) hartzen zituen upel berri bat. Gomiz eta Garcia Blasko hilobek osabaren bidea jarraitu zuten. Gomiz apaizak bi zelai eta mahasti bat laga zituen, eta Garziak, 1110 urtean, hil eta gero, Leireko elizgizonei Ziruetako mahastia emanen ziela zin egin zuen. 1110ean ere, beste "infanzoi" batek (noblezia ttikiko partaide batek), Mutiloako Aznar Arzeiz izenekoak, Leireko monastegiari bere jauregia, honen gertu zegoen Moreako eliza eta Sarasan hazten zen mahasti berri bat eman zizkion. Antza denez, Moreako eliza egungo Santa Mariako ermita izan daiteke, Badostainetik kilometro erdira dagoena, nahiz eta oraingo eraikina XIII. mendekoa izan baden.

Larrasoañako ondasunen efektu biderkatzailea Azpako San Martinen eta Uharten nabaritu egin zen bidenabar. 1090ean, Toda de Uharte izeneko andereak herri bereko San Esteban monastegia eman zion Leireko abatetxeari. San Estebangoa "eliz propioa" zen; esan nahi baita jabeak monastegia zuzentzeaz gainera honen errentak jasoko zituen abate edo apaizak izendatzen zituela. San Estebanekoa hiru apaizek zerbitzatzen zuten, eta lur ugari bildu zituzten berera. Lehen aipaturiko Atea errotan, eta Balbea eta Ezpeletakoetan 'tandak' hartzeko eskubidea zuten eta Begeriz eta Beolako mendietan egunero egurrez betetako bi mando ateratzeko ahalmena. Monastegiko ondasunak inguruko herrietan barreiatzen ziren, eta Azpako San Martin-en kasuan monastegia zen herriko nagusi bakarra.

Lopez Osandoizek 1807an Elkanoko landa bat eman zion Larrasoañako monastegiari, hala nola Ibirikuko hainbat lursail eta mahasti eta Etxalatzeko beste mahasti bat. 1099an Crisinda izeneko andere batek, hiltzerakoan, Leireko monastegiari Elkanoko jauregia eta bere esku zeuden herriko lur sail guztiak emanen zizkiola agindu zuen, eta, modu berean, bizirik zegoen bitartean, jabegoarekin eskuratzen zuenaren hamarreko bat, "diezmo bat", emateko konpromezua hartu zuen. Crisinda anderearen ondarearen baitan Sagasetako bi "mezquino" edo "morroi" zeuden, zeinek monastegiari urtez urte errentaren portzentai beretsua emanen zioten. Munta handikoak ziren halaber Egues monastegiko ondasunak. Uharteko San Esteban monastegiaren bitartez Eguesekoak mahasti bat eskuratu zuen 1090ean, gehi bi mahasti, bi soro eta 1112an Gorraitzen eskuratutako lursail baten ondoan zegoen Egiluzeko landa bat. Mezquino edota morroiek juridikoki zegoen mailarik baxuena osatzen zuten. Mezquinoak lurrari lotutako nekazari morroiak ziren; lurra saldu, erosi edota ematen zirenean sinatzen zen tratuaren barne zeudenak. Mezquinoek nagusiaren menpe lan egiten zuten, eta ereindakoaren zati bat nagusiari eman eta bestelako zerbitzuak betetzen zituzten, betiere jauntxoaren oinpean.

Leireko monastegiak Eguesibarran eskuratutako ondasunen kopurua handia den bezala, nahikoa konplexua da kualitatiboki azaltzeko orduan: Villa bat, monastegi bat, 10 landa, 9 lursail, 11 mahasti, 3 soro, upel edo upelategi bat, errotaren bi "tanda", zelai bat, eta bi mendiren aprobetxamendua. Argi geratu denez, monastegiari ez zizkioten soilik jabego handiak eman, baizik eta neurri ttikiko jabego sakabanatu ugari.

1093an, Antso Ramirezek, beste jabego aunitzen artean, Uharteko erregearen lur, mahasti, soro eta erroten hamarreko bat Montearagoneko monastegiari emateko erabakia hartu zuen.

Puntu honetara ailegatuta, zenbait ondorio atera ditzakegu. Behinalako bizilekua, ziurraski Iruñea sortu zen garaiko bizilekua zen Eguesibarrak, bailarak bizi zuen nekazaritza eta giza antolaketaren garapenari esker, Erdi Aroko Nafarroako erresumaren antolaketa administratiboan parte hartu zuen. Makina bat jauntxo bizi izan zen Eguesibarran: monarkia, behe eta goi noblezia, elizgizonak eta abar. XI. mendean zehar Eguesibarreko ondasunak, neurri handi batetan, Iruñeko apezpiku egoitzak bereak egin zituen, mendea amaitzear zegoelarik Leireko fraideek bailarako baliabideen zati handi bat eurena egin zuten arte.

XII. mendean jauntxoek bailaran sartzen jarraitu zuten, bide ezberdinetatik ondasunak eskuratu zituztelarik. 1105ean Santxa Semenoizek Lurralde Sainduetara joatea erabaki zuen, baina alde egin aurretik Altzuzan landatutako mahasti bat Iruñeko Santa Mariari eman zion, errenten erdia bere arimarendako, eta beste erdia Andregoto Semenoiz ahizparen arimaren aldekoa izan zedin.

1135 eta 1136an, Santxo, Iruñeko apezpikuak, Orreagako ospitale eta kofradia sortu eta hornitu zituen. Helburu honekin, katedraleko apaizek Orreagari Uharteko eliz guztiak eman zizkioten, eta, bidenabar, errenten laurden bat ("cuarta" bat), eta Etxalatz eta Altzuzako "pedaticum"-a (pertsona eta merkantziak iragaiterakoan ordaintzen zen bidesaria).

1137an, Inocencio II.a Aita Sainduak Iruñeko eliza bere babesean hartu, eta pribilegio nahiz jabegoak onartu egin zizkion, Nafarroako errege-erreginen kaperautzaren izenean zegoen Uharteko Villa barne. Inocencio II.ak berak, urte horretan bertan, Iruñeko katedralak hornitzen zuen Orreagako ospitalea bere babesean hartu zuen. Honen barruan "Villa"-ko eliz guztiak zeuden; ez ordea ondoko pribilegio eta jabegoak: hamarrekoa edo diezmoa eta apezpikuaren eskubideak, laurdena edo "cuarta", Iruñeko katedralak Etxalatzen zituen mahasti eta bidesaria eta Altzuzako "mezquino" edota morroiak, lurrak, mahastiak eta bidesaria.

1144ko otsailaren 26an beste Aita Saindu batek, Celestino II.ak, Iruñeko Katedrala bere gerizapean hartu zuen, honen ondasun eta pribilegioak onetsiz. Agirian Uharte eta Ibirikuko "villa"-k aipatzen dira (azken hau Abartzuza eta Irantzuri lotua). Apezpikuak behin eta berriz aritu ziren Eguesibarrarekin jira eta biraka. 1155ean Lope apezpikuak Mendillorrin zeuzkan etxe eta ondasunak Sagueseko etxe eta ondasunengatik trukatu zizkion Fortunio izeneko bati. 1164ko martxoaren 3an Bernardo, San Severoko abateak, "Iruñeko lurraldean" zegoen Asiturriko monastegia eta honen jabegoa (Altzuzan zituen lurrak barne) Iruñeko katedralari saldu zizkion. 1178tik 1180ra etengabekoak dira bailararen giza-okupazioa eta ereiteko lurren ugalpenaz mintzo diren berriak. Hala, Pedro, Iruñeko apezpikuak, Semero Zuria eta honen emazteari landa bat eman zion mahatsa erein eta bertan bizi zitezen, betiere hiltzerakoan lursaila honen nagusiari, Iruñeko ospitalari, itzuliko ziotenaren baldintzaz. Semenoren "fiador" edo fidatzailea Altzuzako Juan Lopeyz delako bat izan zen. Lurrak uzteko ekitaldian lekuko izan ziren On Sanz, Uharteko abatea, On Garcia, Uharteko abatea baita ere, Umea-ko Berasco Azeariz, Sanso Ortiz, Lope Saldayzo, Jaun Umea eta Altzuzako beste zenbait bizilagun. 1184ean, berriz ere, Pedro apezpikuak Semeno eta emazteari etxe bat, garai bat eta Uharteko hainbat lursail eman zizkien, San Migel egunean izen bereko ospitaleko arduradunari zazpi soldata eta hamarreko edo "diezmoen" erdia ordaintzeko baldintzaz. Tratuan zehazten zenaren legera, Semenok lurra hobetzeko ardura hartzen zuen, eta, bide batez, zatikatu edota besterentzeko debekua ezartzen zitzaion. Ospitaleko arduradunak, gainera, etxearekiko eskubideak izan bazituen, eta horien artean Semenoizi utzitako etxean ardoa egiteko upelak jartzeko eskubidea.

Ibarreko botere aniztasunak jabegoa eskuratzeko lehian arazoak ekarriko zituela argi zegoen. 1197ko apirilean Iruñea eta Leireko monastegiaren artean elizparrokia eta eskubide aunitzen gainean sortutako auziak epai arbitrala beharrezkoa egin zuen. Auzian zeuden elizak, besteak beste, ondoko hauek ziren: Uharteko San Esteban (parrokiako hamarrekoak edota "decimak" emateko beharra bertan behera gelditu zen), Azpa-ko San Martin (Leireko eskuetan gelditu zen) eta Ardanatz (Abatea hiltzerakoan Leireko monastegipean geratuko zen).

XII. mendean ere bailarako beste hainbat jabeen inguruko erreferentziak badaude. Egueseko Simeno izeneko batek Iruñeko Santa Maria katedralari dohantzan Mendibileko mahasti bat, 20 gari-"cahiz", 20 ardo-"coca", 3 idi eta 3 zaldi eman zizkion; Uharteko San Estebani, berriz, mahasti bat; Asiturriko San Salvador eta Larrasoañako Santa Mariaren artean Irotzeko etxaldea banatu zuen; eta Burlatako kofradiak bi arto-"cahiz" eta bi ardo-"coca" jaso zituen. Enparau geratu zitzaion ondasuna anaien artean banatu zuen.

Bailarako jaun boteretsuen arteko ondasun trukaketak oso ohikoak izan ziren. 1200 eta 1205 urteak bitartean Garzia, Iruñeko apezpikuak, besteak beste, mahasti bat, Domingo Ezkerra izeneko morroi bat eta honen ondasun guztiak Orreagako ospitalari eman zizkion. 1202ko maiatzaren 23an Martin Perezek, Santa Gemako artxidiakonoak, Irantzuko San Adriango abateari Iruñeko katedralak Ibirikun zeuzkan ondasun guztiak laga zizkion (mendiak, ibaiak eta iragaiteko eskubideak), monastegiak Urbiola herrian zuen guztiaren truke. 1209an apezpikuak Urbiola herriko ondasunak monastegiari itzuli zizkion.

1203an Inocencio II.ak egin zuenari jarraiki, ondorengo Aita Sainduak, Inocencio III.ak, Orreagako ospitaleko babes apostolikoa berriz sinatu zuen. Agiriaren bidez, Orreagak Eguesibarran zituen ondasunak zenbaterainokoak ziren jakiterik badugu. Hots, Uharteko eliza guztiak eta Altzuzako laurdena edo "cuarta", bidesaria, mezquino edo morroiak, lurrak eta mahastiak. 1223an Ramiro, Iruñeko apezpikuak, katedralak jaso zituen mesede ugarien trukean, Antso VII.a Azkarraren esku utzi zituen Uharteko "villa" eta gaztelua.

1237ko uztailaren 18an Iruñeko katedraleko kabildoak eta 13 elizetako erretoreek epaileak izendatu zituzten. Eztabaidan zegoena: norentzat izanen zen 13 elizetako 'diezmo' edota hamarretakoen laurdena. Apaizen artean honako hauek zeuden: Juan, Uharteko abatea; Aznar, Eguesekoa; Garzia, Gorraitzekoa; Pedro, Olatz Ttipikoa; Lupo, Eliakoa; Aznar, Elkanokoa, eta Garzia, Ibirikukoa. 1238ko martxoaren 10ean, epaimahaiak diezmoak kabildoak har zitzala erabaki zuen. Lekukoen artean Ibirikuko Ximeno izeneko bat zegoen, lanbidez katedraleko ondasunak administratzen zituena.

Garai bereko beste berri batzuek bailaran jaiotako hainbat bizilagunen hartuemanen gaineko datuak eskaintzen dizkigute. 1239ko irailean, adibidez, lanbidez errementari zen Gorraitzeko Juan eta honen emazteak Iruñeko bainutegien atzekaldeko etxe bat saldu zioten Sansoaingo Domingo de Marteloizi. Beraz, non bizi eta lanean non zebilen ez badakigu ere, artisau batek Iruñean inbertitzeko adina diru biltzea lortu zuela jakin badakigu. Honek jaun eta nekazari aberatsen maila berean jartzen du Gorraitzeko Juan arotza.

XV. mendeko agiri batek Nafarroako biztanlegoaren eta, zehatzago esanda, Eguesibarreko biztanlegoaren eraketa ezagutzeko bidea zabaltzen digu. 1366an idatzitako "Su liburu" edota "Libro de Fuegos" izenekoaz ari gara, Juan Carrasco irakasleak argitara eman zuena. Populazioa zenbatu eta helburu fiskalak zituen liburua izan zen honakoa, Carlos II.ak Erresuma osoan 40.000 florineko laguntza berezia bildu nahi baitzuen. Menpeko guztiak ordaintzera behartuak zeuden, eta oinarri fiskala "su" (fuego) edota "etxebizitza" (hogar) izeneko neurria zen. Arazoa, baina, su bakoitzeko biztanle kopurua zehaztean zetzan; izan ere gorabehera handiak baitaude garai eta leku geografiko ezberdinen artean, 3'4 biztanletik 7'5 biztanlera hain zuzen ere. 1366an, su bakoitzak 2,5 florin ordaindu behar zituen batezbeste, aberastasun ekonomikoaren arabera Nafarroa lau zatitan banatua bazegoen ere. Batzuek lau florin ordaintzen zituzten, beste batzuek hiru, bi edota bat bakarra. Zangozako merinerriari dagokionean, (Nafarroa merinerrietan zatitu zutelarik Eguesibarra Zangozakoaren barruan geratu zen), datu hauek ateratzen ahal ditugu:

Datuak kontuan harturik erraz igerri daiteke nola zegoen banatuta bailarako populazioa. Halarikan ere, badira bestelako interesguneak. Esate baterako, Erresuman jaunen su eta nekazarien su-en arteko oreka deigarria da; esan nahi baita, "pecha" (lurraren gaineko zerga bat zen, urtez urte diruz, jeneroz edota modu mistoan pagatzerik zegoena) ordaintzea zegokien nekazarien kopurua eta hidalgo edo jaunena (ez zuten zertan zergarik ordaindu beharrik, zerga berezia ez zen bitartean) berdintsua zen. Azpimarratzekoa da, bidenabar, judu komunitaterik ez egotea, eta hau horrela zen, ziurraski, bailaran hirigune handiak zeudelako eta Iruñea, judutegi handiko hiria, gertu zegoelakoz.

XV. mendean ibarreko bizimodua ezagutzeko baliagarriak diren beste agiri batzuk argitaratu ziren. Ezbairik gabe, interesgarriena Egulbati herriaz mintzo dena da. Herria Orreagako ospitalaren menpe zegoen, erlijio-gune honetan aurkitu diren orrietako berri solteek erakusten dutenez. 1141an herritarrek kontzejuan bilduta udal ordenantzak idatzi zituzten. Ordenantzetan herri-lurren aprobetxamenduaren inguruko kezka bizia ageri da, eta bizilagunen eskubide eta beharrak zehazten dira, bertakoak ez zirenei sarrera debekatuz. Hona hemen, hitzez hitz, agiria:

"Sepan cuantos esta presente carta verán y oirán que estas son las composiciones y ordenanzas hechas y tratadas entre los vecinos de Egulbati, juntados en concejo según han usado y acostumbrado hasta ahora, las cuales avenencias y ordenanzas son estas que se siguen.

Primero, que todos los dichos vecinos que son o por tiempo serán hayan de venir en cada año en el día de San Miguel a confirmar los paramientos (hitzarmenak) y a talar según han usado y acostumbrado hasta el día de hoy en que esta carta es hecha. Y si en el dicho día alguno de los dichos vezinos falleciese, que los vecinos paguen un robo de trigo para el concejo, sin excepción. Item si alguno talase más de lo usado y acostumbrado, que pague de pena por cada árbol grande o menudo un cahiz de trigo para el dicho concejo y que sea perjuro y que pague cinco cahices de trigo.

Item: si alguno (orijinalean, puskatuta dago) vecino a vecino en el término o fuera del término, que pague de pena un robo de trigo.

Item: si alguno hiciere apellido (arrisku kasuan bizilagunei deitzea) y alguno por malicia quedase atrás, que pague un robo de trigo de pena.

Item: quien sacare cuchillo contra otro o le hiciese sangre, que pague un cahiz de trigo de pena, quedando al señor rey sus derechos en salvo, los que le perteneciesen.

Item: si alguno trajese ganado granado o menudo extraño y el que le diere posada, salvo una noche, que pague por cada noche que diere posada un cahiz de trigo de pena.

Item: cualquier vecino desde que haya conocido la parte que le corresponde talar y no lo hiciese desde aquí a Pascua de mayo, que la pierda; y pasada esa fecha, si la quisiera talar que pague un robo de trigo de pena.

Item: que ningún vecino no sea osado de talar leña granada ni menuda salvo espino, boj, illagas y artos (elorri beltzak) que traen simiente, y si talare que pague por cada árbol grande o chico un cahiz de trigo de pena.

Item: que ninguno no sea osado de entrar fiador a judío y si se encontrare que alguno entró en el dicho lugar de Egulbati, que pague de pena cinco cahizes de trigo.
Y todo hombre y toda mujer que sea vecino o vecina de Egulbati y fuere o fueren contra estas ordenanzas sobredichas en todo o en parte, que den y paguen por cada vez que fuesen contra ellas veinte cahices de trigo de pena, la mitad de la cual dicha pena si acaeciera sea para la señoría mayor de Navarra (erregea), para que haga valer, tener y cumplir todo lo contenido en esta dicha presente carta, y la otra mitad para los vecinos que esta carta guardasen y observasen y contra ella no viniesen. Y a tener y cumplir y tener por firme y valedero todas y cada una de las cosas sobredichas y a no contravenir en ningún tiempo del mundo, nosotros los dichos vecinos obligamos nuestros bienes muebles y heredamientos habidos y por haber donde quiera que nosotros los tengamos, en todos los logares del mundo. Y renunciamos generalmente y especialmente a nuestro fuero propio y a toda otra excepción de fraude y de mal engaño. Testigos son de ésto que presentes fueron en el lugar y que por tales testigos se otorgaron nombradamente, Lope Sanz de Bearin y Martín Martínez de Irurzun, vecinos o moradores en el lugar de Arleta. Esto fue hecho en la manera sobredicha y lugar de Egulbati, día XXVI de junio, año del nacimiento del Señor Mo CCCCo XIo. Y yo, Juan López de Erro, notario público y jurado por autoridad real en todo el reino de Navarra, que a las cosas sobredichas junto con los dichos testigos fui presente en el lugar, a ruego y requerimiento de las dichas partes y con otorgamiento de los dichos testigos escribí esta carta de paramiento y ordenanzas con mi propia mano e hice en ella este mi signo acostumbrado en testimonio de verdad".

Peio J. Monteano historialariak azaldu duenez, Egulbati "cuartel" erregistrotik desagertu egin zen 1462tik 1494ra, XV. mendeko izurrite eta goseteek herria gogoz astindu zutenaren seinale. "Cuartel"-ak Gorteek onartu eta monarkiak jasotzen zituen zergak ziren, monarkiaren diru-iturririk garrantzitsuena osatzen zutenak.

Erdi Aroko azken garaietan ere, Eguesibarrean beste jauntxo batzuek errentak eskuratu zituzten. 1420ean, horrela, Carlos III.a Nobleak, Sueskungo Juan Koxek utzitako 4.000 florineko maileguaren ordainean, behin betirako Olatz Ttipia, Elkano eta Egues hartzen dituen jaurerria eman zion. Artiedako Carlosek bere eginen zuen ondoren aipatu jaurerria, eta, 1494ean, Alonsok, Carlosen semeak. Bidenabar, 1467an, Leonor printzesak Ardanatz herriko "pecha"-k Gurpideko Ogerri eman zizkion.

1423an, Carlos II.ak Uharte behin betikoz "cuartel" eta ezohiko laguntzak ordaindu behar izateko mandatuaz libratu zuen, erregeak inoiz Iruñeko apezpikuaren esku egondako Baluerrotako errota erabili ahal izan zuelakoz.

Bailararen deskribapena XIX. mendean

XIX. mendeko lehenengo erdialdean geografia, historia edota estatistika hiztegi batzuk eman ziren argitara. Horietariko batzuek Espainia osoa hartzen zuten kontuan, Miñano eta Madozenak kasu. Beste batzuk, berriz, erregioetara mugatzen ziren, eta hori da, hain zuzen ere, Historia Akademiarena, Yanguas y Mirandarena, Ochoarena edota Ramirez de Arcasek idatzitako "Itinerario" liburuaren kasua. Guztietan Nafarroarentzat arras interesgarriak diren datuak aurkitzen ahal ditugu, eta, bidenabar, Eguesibarrari dagozkionak. Pascual Madozen "Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar" izan da garaiko errealitate sozial eta ekonomikoan sakondu nahi duten historialariek gehien erabili dutena, ikerketaren aberastasuna eta zorroztasuna direla kausa.
Hamabigarren liburukiak, 1849an argitaratutakoak, Nafarroa aztertzen du. Ikus dezagun Madozen hiztegiak, XIX. mendearen erdialdera, bailara, bere osotasunean, nola deskribatzen zuen:

1789an probintzia jurisdikzioetan banatu zenez geroztik, bailarak 18 herri jasotzen ditu bere baitan. Herriak udaletxean biltzen dira, txandaka, Egues eta Olatz Ttipian. 18 herriak hauexek dira: Altzuza, Ardanatz, Azpa, Badostain, Burlata, Etxalatz, Egues, Egulbati, Elkano, Elia, Erantsus, Gorraitz, Ibiriku, Mendillorri, Olatz Ttipia, Sagaseta, Sarriguren eta Uztarrotz. Bailara Lurraldeko Entzutegi eta Nafarroako Kapitania Orokorraren barruan dago, zazpi legoetara dagoen Zangozako merinerriaren barruan, eta hiru legoetara aurkitzen den Agoitzko barruti judizialaren barruan. Modu berean, Iruñeko elizbarrutiari eta Iruñerriko artzapezpiku-barrutiari atxikituta dago. Bailararen gobernurako diputatu bat dago, eta, gainera, erregidore bat herri bakoitzeko. Iparraldera Esteribar-eko bailararekin muga egiten du, Ekialdera Lizoaingoarekin, hegoaldera Unziti eta Elortzekoekin eta mendebaldera Uharte eta Atarrabiako "villekin". Ibarra menditsua da, eta giroa, orokorrean, epela. Lurrak nahikoa emankorrak dira, eta Arga eta Aragoi ibaietan amaitzen diren errekek, eskubi eta ezkerretara iragaiten direnek, ureztatzen dituzte. Bi zubi ditu. Herri-bideak ditu eta Iruñea eta Agoitzera zuzentzen direnak egoera onean daude. Posta Iruñetik jasotzen dute, eta postari batek banatzen du bailaran barrena. Datu ofizialen arabera, 296 bizilagun eta 1.513 arima ditu. Udaleko aurrekontua 30.000 errealekoa da, eta herriko bizilagunen artean biltzen da. Iturburuak apartak dira, eta biztanleek kontsumorako, ganaduarendako eta nekazari-lanetarako erabiltzen dituzte. Ehiza ugaria da bailarako zati handi batetan: eperrak, galeperrak, erbiak, untxiak eta oreinak baita ere (Gorraitzen). Ez da piztirik falta, eta horien artean azeriak dira aipatzekoak.

Hirina-lantoki eta erroten egoera, egunero ehotzen duten anega eta robo kopurua, eta lanerako ustiatzen dituzten erreka eta ibaiak hiztegian aipatzen dira: Elkano, Uharte eta Uztarrotzen harri bakarreko 5 errota daude, Elia, Arga eta Mintxate ibaien ur korronteari esker mugitzen direnak. Guztira 9.595 anega eta 12.000 robo ehotzen dituzte.

Historiak aurrera egin ahala, bereiztea erabaki zuten Burlata, Uharte eta Mendillorri herriak albo batera utzita, ibarreko beste herriek orduan zituzten ezaugarriak aztertuko ditugu:

Altzuza: Haizeak nonnahi jotzen duen muino batean kokatua, giro osasungarria arnasten da Altzutzan. Lau etxez, San Esteban Protomartir-i eskainitako elizaz eta ermita batez osatua dago. Bietan apezpikuak oposizio-lehiaketaz izendatutako bikario batek zerbitzatzen du. Beste herri batzuekin batera Elkanoko ikastetxea laguntzen du. 32 mutiko eta neskatilek ikasten dute bertan eta irakasleak 1.642 erreal poltsikoratzen ditu urtero. Dermioak 4.000 erregu-lur ditu, eta hoietarik 575 ereiten dira bakarrik: 175 lehenengo kalitatekoak dira, 200 bigarren kalitatekoak eta 225 hirugarren kalitatekoak. Hauetaz gain, 100 erregu-lur mahatsetarako erabiltzen dira eta beste 80 erregu-lur zelaiak dira; 16 erregu-lurreko lizardi bat dago; 4.246 erregu-lur sastrakez beteak daude, 20 erregu-lur kontzejuarenak dira eta beste 142 lugorriak. Garia, garagarra, lekaleak eta ardoa, kantitade txikian, produzitzen ditu.

Ardanatz: Aurreko herriaren kokapen eta giro beretsuak dauzka. 19 etxez, eta apez batek zerbitzatzen duen San Vicente Martiriari eskainitako eliz batez osatua dago. Guztira 4.000 erregu-lurreko hedadura dauka, nahiz eta ereiteko 1.700 besterik erabiltzen ez diren, enparauek ez baitute fruiturik ematen. Nekazaritzarako erabiltzen diren lurren artean, 120 erregu-lur mahatsetarako dira; eta erein gabeko lurrez hitzegiten hasita, 500 erregu-lur basoak dira, beste 500 sastrakak, 20 Kontzejuko lurrak, 16 lizardi bat eta 142 ganadurako zelai ezin aproposagoak dituzten lugorriak.
Garia, garagarra, oloa, lekaleak eta ardoa ekoiztu eta ardi, behi, ahuntz eta mandoak dituzte.

Azpa: 11 etxek eta San Martinen omenez altxatutako eliz batek osatzen dute herria. Abate izenaz ezagutzen duten apaiz batek zerbitzatzen du elizan. Apaiza oposizio-lehiaketa baten bidez aukeratzen dute. Lurrek ebakidura handiak dituzte eta halanolako emankortasuna dute. Mendietako zuhaitzek eraikuntzarako eta erregaietarako erabiltzen den egurra eskaintzen dute, eta bazkalekuak ezinhobeak dira. Garia, garagarra, oloa, lekaleak eta ardo pixka bat ekoizten dute. Behi, mando, ardi eta ahuntz ganaduak dituzte. 11 biztanle ditu eta 77 arima.

Badostain: Lur lauean kokatua, 35-40 etxe inguru ditu, udaletxea, ostatua, eta bi sexuetako haurrak ikasle aritzen diren eskola. Eskolak urteko 2.782 errealeko gastuak sortzen ditu. San Migeli eskainitako eliza abate deitzen duten apaizak eta benefiziodunak zuzentzen dute. Herriak badu ermita bat. Herriko lur eremuan mendia eta lur lauak nagusitzen dira. 2.700 erregu-lur lehenengo, bigarren eta hirugarren kalitatezkoak dira. Mahastiek 500 gizalur edo peonada estaltzen dituzte eta aprobetxamendua hiru bider batekoa da. Erein gabeko lurrak, 2.500 erregu-lurrekoak, bazkalekurako erabiltzen dituzte, eta erregai eta eraikuntzarako bideratzen den egurra inguruko zuhaitz ugarietatik eskuratzen dute.

Etxalatz: Lur lauan ezarria, eguraldi epela dauka. 6 etxe ditu, abateak zuzentzen duen eliz-parrokia eta ermita bat. Lurrak kalitate erdikoak dira. Erreka batek zeharkatzen du, eta hala artadi bat nola ibarbaso bat ditu. Garagarra, garia eta bestelako fruituak ekoiztu eta ganadua hazten dute. 7 biztanle ditu eta 27 arima.

Egues: Lur lauan baita ere, eguraldia hotza da. 25 etxe ditu eta bikarioa buru duen San Martin eliz-parrokia. Haurrak Elkanoko elizara doaz, iparraldean Eguesekin muga egiten baitu. Garia, garagarra, ardoa eta bestelako fruituak ekoizten dituzte, eta abere bat edo beste hazten dute. 26 biztanle eta 119 arima daude.

Egulbati: Bailarako iparraldeko muturrean eta trokarte baten ondoan kokatua, herri honetan eguraldi hotza da nagusi. Hiru etxe eta bikario baten esku dagoen eliza bat (La Concepcion) dauzka. Haurrak Elkanoko eskolara doaz. Lurrek, kalitate erdikoak izan arren, dexente produzitzen dute. Ardi, behi eta zerriak hazten dituzte. Bi biztanle eta 14 arima ditu.

Elkano: Lur lauan ezarrita dago, eta giroa epela da. 26 etxe ditu, eta lehenengo hezkuntzako eskola bat Ibirikun, zeinera Etxalatz, Elia, Erantsus, Egues, Egulbati, Azpa eta Sagasetako haurrak gerturatzen diren. Eliz-parrokia, Purificacion de Nuestra Señora izenpean eraikia, bikario eta benefiziodun batek zuzentzen dute. Bi ermita dago. Erein-lurrak kalitate erdikoak dira. Erreka batek bustitzen du herria, eta mendizerrak ia ez du zuhaitzik, ibarbaso eta makal bakar batzuk izan ezik. Garia, garagarra eta ardoa ekoizten dute eta ardiak eta behiak zaintzen dituzte. 29 bizilagun eta 147 arima ditu.

Elia: Ia ia bailararen erdian dago, trokarteak libre uzten duen lautadatxo batean. 11 etxe eta abateak gidatzen duen La Asuncion eliz-parrokia daude bere baitan. Inguruko lurrek tarte menditsu eta lauak dituzte, eta kalitate erdikoak dira. Erreka batek bustitzen du herria, eta harizti bat eta bazkalekuak daude. Garia, garagarra, ardoa eta bestelako fruituak produzitzen dituzte. Ardi, behi, ahuntz eta zerriak hazten dituzte. 11 bizilagun dago osotara eta 65 arima.

Erantsus: Herria, mendizerra baten bizkarrean, iparraldetik hegoaldera sortzen den muino baten gainetik altxatzen da. Iruñetik Agoitzera doan errepidetik ezkerretara igotzen da herrira (500 urrats). Iparraldeko haizeak gogoz inarrosten ditu bazterrak, eta giroa osasungarria da hantura-gaitzak nahikoa ohikoak badira ere. 9 etxe ditu. Lehenengo hezkuntzako eskolak Elkano eta Ibirikun daude. La Asuncion eliz-parrokia abateak zuzentzen du. Hilerria hegoaldera dago, elizaren parean. Lurra buztintsua da eta ez da guztiz emankorra. Iparekialdeko mendizerran pinuak ugaltzen dira eta, bidenabar, badira bi ibarbaso. Ekialdetik pinudiko iturri eta trokartetik ura hartzen duen erreka iragaiten da. Ibai bazterretara begiei plazerra ematen dieten zuhaitz mardulak hazten dira. Garia, artoa, patatak, oloa eta lekaleak produzitzen ditu. Ardiak, zerriak, ahuntzak eta behiak daude, eta hiriburutik beharrezkoak dituzten produktuak ekartzen dituzte. Bederatzi bizilagun eta 55 arima dago.

Gorraitz: Mendiz inguratutako lautada batetan kokatua dago. Eguraldia hotza da. Eraikuntza arruntezko 5 etxe ditu, kareore eta egurrezkoak. San Martin eliz-parrokia abateak zuzentzen du, eta honen gastuak herriak hartzen ditu bere gain. Ermita bat du baita ere. Mendian ezpelak eta arteak dira nagusi. Herriko lurrak idorrak bezain malkartsuak dira. Lakorre ibaiak herria gurutzatu eta Orotz eta Muniainen artean egiten du bat Iratirekin. Kararri harrobiak daude, eta zelaiak ezin aproposagoak dira ardientzat. Bideak trabesiakoak dira eta kaskarrak. Garia, oloa, patatak, artoa eta belar onduak produzitzen dituzte. Behi, ardi, ahuntz eta zerriak hazten dituzte. 5 biztanle ditu eta 31 arima.

Ibiriku: Aldaparen bat edo beste duen lautada batetan ezarria dago, muino ttiki batetan dagoen kanposantuaren azpian. Ongi aireztatua dagoenez, ez dio osasunari kalterik egiten. 17 etxe ditu, eta gehienak sakabanatuak izanagatik ere, batzuek karrika irregularrak osatzen dituzte. Herriko 9 mutiko eta neskatila, eta Azpa, Erantsus, Elia, Etxalatz, Uztarrotz, Egues, Elkano, Sagaseta, Egulbati eta Altzuzako beste 30 ikasle hartzen dituen eskola dauka. Irakaslea, bi urtez, Elkanon bizi da, eta beste bi urtez, Ibirikun. Irakaslearen dotazioa behin behinekoa izanik, 1.400 errealekoa da, gutxi gora behera. Herriek 864 erreal ordaintzen dizkiote, eta beste guztia ikasleen artean ordaintzen dute. San Juan Ebanjelista eliza herriak aukeratutako abateak zuzentzen du. Mendietan harizti, pinudi eta sastrakak aurki daitezke. Lurrak lehorrekoak dira, kalitate erdikoak. Dermioaren barruan bat egiten duten bi errekek gurutzatzen dute, eta batetik bestera iragaiteko bi zubi ttiki daude. Agoitzera doan bidea berritua dago, egoera onean. Garia, artoa, oloa, patatak, babarrunak, txitxirioak, txakolina eta barazkiak produzitzen dira. Ardi eta zerriak hazten dituzte. Errota dago. 17 bizilagun eta 109 arima ditu.

Olatz Ttipia: Lautadan altxatzen da, eta lau norabidetara ongi aireztatua dago. Lehenengo Hezkuntzako eskolara 26-30 haur inguru hurbiltzen da, eta dotazioa 30 gari-anegakoa da. Eliz-parrokia San Pedro Apostoluaren omenez eraikia dago, eta abatea herriak sostengatzen du. Hilerria hegoalderantz dago. Dermioaren barruan, ibarbasoak, eraikuntzarako harriak eskuratzen diren harrobia eta zenbait landa daude. Lurrak lehorrekoak dira, eta oso emankorrak. Iruñerako bidea eta herribideak egoera kaskarrean daude. Nafarroako hiriburutik jasotzen dute posta. Garia, artoa, patatak, ardoa eta lekaleak produzitzen dituzte. Ardiak, behiak eta mandoak hazten dituzte. 21 bizilagun eta 86 arima ditu.

Sagaseta: Muino baten mendebaldeko aurpegian dago. Ipar eta hegoaldeko haizeek indartsu jotzen dute, eta katarro nahiz hanturak eragiten dituzte. 10 etxe ditu. Eskolarik ez dagoenez, haurrak Egueseko eskolara doaz. Eliza Santa Engraziaren omenez eraikia dago, eta herriak ordaindutako apaiz bat du buru. Elizaren ondoan hilerria dago. Mendizerrak ez du ia ia zuhaitzik, eta belardi batzuk bazkaleku aproposak dira. Egulbatitik jeitsi eta Eguesekoarekin elkartzen den erreka batek zeharkatzen du herria. Herribideak ez daude kinka onean. Posta Iruñeatik jasotzen dute. Garia, artoa, oloa, patatak eta lekaleak ekoizten dituzte, eta behiak eta ardiak hazten dituzte. 10 bizilagun eta 44 arima dago.

Sarriguren: Lautadan kokatua dago. Ipar eta hegoaldeko haizeek katarro eta hanturak sortzen dituzte. 6 etxe ditu, eta abatearen esku dagoen Santa Engraziko eliz-parrokia. Haurrek Olatz Ttipian ikasten dute. Lurrak lehorrekoak dira, eta hegoaldetik Argara doan ibai batek gurutzatzen du herria. Inguruko herrietara zuzentzen diren bideak egoera txarrean daude. Garia, artoa, patatak, babarrunak, txitxirioak eta bestelako lekaleak produzitzen dituzte. Zaldi, behi eta ardiak hazten dituzte. 6 bizilagun eta 62 arima ditu.

Uztarrotz: Sakonune batek babestua, eguraldia epela da Uztarrotzen. 5 etxe ditu. San Bartolome eliza herriak hornitzen duen apez batek zaintzen du. Elizaren ondoan kanposantua dago. Haritz eta pinu ugariko mendia dauka, ibarbaso bat eta bazkaleku onak. Lurra lehorrekoa da, oso malkartsua, eta Egues ibaian amaitzen den erreka batek zeharkatzen du. Herribideak hala nola daude, eta bertatik Iruñea-Agoitz errepidea iragaiten da. Garia, artoa, patatak, oloa eta babarrunak produzitzen dituzte. Behi, zaldi eta ardiak hazten dituzte. 5 bizilagun eta 26 arima ditu.

*Eguesibarreko Historia, Miguel Larrañaga -Historia doktorea eta CSIC-eko partaidea-.