EGUESIBARREKO HISTORIAREN DATA BATZUK

1-1500 K.a. Garai honetakoa da Elkanon haurkituriko trapezoide itxurako aizkora leundua. Aurkikuntza honi esker, esaten ahal dugu gure arbaso euskaldunak orduz geroztik bertan bizi zirela.

2-75 K.a. Erromako Pompeio Jeneralak Iruñean ezarri zuen bere kanpamentua, eta Iruñerriko, eta horiekin batera Eguesibarreko, biztanleen erromanizazio prozesua indartu zuen. Kolaborazio harremanak adiskidetsuak izan ziren, eta alde batentzat zein bestearentzat aberasgarriak. Sarrigurenen keramika eta metal aztarnak aurkitu dira.

3-1032 Antso Handiak Iruñeko Katedralari bere ondasunak itzuli zizkion, horien artean Eguesibarreko zenbaitzuk. Esanguratsua da erregeak Iruñeko Katedralari Atea-ko (Uharte) errotaren erabilera laga egin ziola. Honek Eguesibarrako nekazaritzak Nafarroako ekonomian zuen garrantzi ekonomikoaren berri ematen digu. Dirudienez, Nafarroako dinastiaren hedapenak Eguesibarraren laguntza jaso zuen hasiera hasieratik (VII. mendetik IX.era), Iruñeko Katedralari utzitako lur eta eskubideez mintzo den idazkian frogatua gelditzen den bezala.

4-XII. Mende honetan, izugarrizko esfortzu ekonomiko bati esker, oraindik orain zutik dirauten erromaniko estiloko 17 eraikin erlijiosoak altxatu ziren. Modu beretsuan, Donejakue bideak geroz eta erromes gehiago zekartzan, eta honek ondorio nabarmenak izanen zituen Eguesibarreko etorkizunean.

5-1162-1174. Aragoi eta Gaztelaren aurkako guda. Hasieran Antso Jakituna garaile atera bazen ere, laister atzera egin beharrean ikusi zuen bere burua, eta, denboraldi baterako, Urrotzen babestu egin zen. Iparraldetik Paris Apezpikua bere jaunaren defentsan etorri zen adoretsu, eta, azkenean, gatazka bertan behera utziko zuen hitzarmena sinatu zuten. Hitzarmenaren arabera, Nafarroako erregeak Gaztelan mendean hartutako guneak itzuliko zituen, eta Gaztelako erresumarekin lotzen zuen basailutzaz libratu egingo zen. Apezpikuak eskainitako laguntza dela kausa, erregeak Katedralari Uharteko hainbat ondasun eman zizkion.

6-1184. Atarrabiak Iruñeko Forua bereganatu zuen, Villa Nova izena ezarri ziotelarik (Villava deituraren aurrekaria dena). Honekin batera, Atarrabia Ibarratik bereiztu egin zen, Donejakue bidearen garrantzia eta erromes eta merkantzien ugaltzea zirela eta.

7-1192. Eguesibarreko herriek Atarrabia eta Donejakueko beste hirien moduko foru bateratua jaso zuten.

8-1233 Ramirok, Iruñeko Apezpikuak, Antso VII.ari Uharteko gotorlekua eman zion, Nafarroako monarkiak Iruñeko elizari eskainitako mesedeak eskertuz.

9-1263. Teobaldo II.ak zerga-salbuespenak eman zizkion Ibarrari, trukean erregeak bailaran zuen ondasuna besterenduko ez zela agintzen zuen bitartean.

10-1268. Eguesibarraren deitura (Valle de Egüés) idatzia azaldu zen estrainekoz "Rediezmo"-en liburuan.

11.1348. Europatik zetorren izurriteak hagitz astindu zuen Eguesibarra, eta Nafarroan gertatu bezala, populazioaren herena hil egin zen.

12.1420. Carlos III.ak, 4.000 florineko mailegu bat ordaintzeko, Sueskungo Juan Koxe-ri behin betirako Egues, Elkano eta Olatz Ttipiko jaurerria eman zion.

13-1423. Carlos III.ari Valuerrotako errota eman ostean, Uharte erret "coartel"-ak ordaindu behar izateaz libratu zen.

14- 1512. Eguesibarreko gurutzabidean zehar Nafarroako errege-erreginak, Juan eta Katalina Albretekoak, ihes egin beharrean izan ziren Iruñeak Gaztelako gudarostearen aurrean etsi behar izan zuenean. Kapitulazioak Gaztelak Erresuma Zaharra mendean hartzea suposatu zuen. Pixkat geroxeago, 1521 urtean, bideak eskaintzen zion segurtasuna zela eta, Nafarroako erregea berriz Eguesibarrako gurutzabidetik sartu zen galdutako erresuman. Bestetik, Zisneros kardinalak ateratako dekretu baten bitartez (1516), Nafarroako jauregi eta gazteluen dorreak moztuarazi zituzten, eta berriz eraiki zituztenean material hauskorragoekin egin zuten. Eguesibarrean hala gertatu zen, Elkano eta Ibirikuko elizek gogora ekartzen digutenaren legera.

15-1547. "1547ko ordenantzak" indarrean jarri ziren, eta hauen bitartez, ia ia 300 urtez, 1828ko erreforma heldu arte behinik behin, Ibarreko herrietako gobernu-sistemak bateratu egin ziren.

16-1558. Espainia eta Frantziaren arteko gudaren barruan, Nafarroako erregeordeak Gorraitzko Lanzarot buru zuten Eguesibarreko 80 gizon erreklutatu zituen, Frantziako gudarostea despistatu asmoz Donibane Lohizune eraso zezaten.

17-1665. Uharte, ordura arte Eguesibarrako ekonomia eta administrazioaren bihotza zena, Ibarratik bereiztu egin zen, Iruñeak 'Villa' izendatu bezain pronto.

18-1712. Espainiako koroaren lehian, Anjou-ko Feliperen arerio zen Austriako Carlos-en gudarosteak Eguesibarra gurutzatu eta arpilatu egin zuen. Hala eta guztiz ere, soldaduek atzera egin behar izan zuten ibarreko bolondresak eta 400 "dragoi" Carlosi aurre egiteko asmoz elkartu zirenean.

19-1813. Napoleonen gudarosteak, garaituta, Frantziarako bidea hartu zuen eta Eguesibarreko hainbat herritan txikizioak burutu zituen, Elkanoko Kofradiaren etxean kasu.
Uharten Frantziako goarnizio bat izan zen bitartean, Napoleonen ejerzitoak zerga ezarri zien bailarako bizilagunei. Zerga hain zen handia, ordaintzearren Ibarreko parrokiek zilarra eta urrea saldu egin behar izan zutela.

20-1829. 1829ko Udalerrietako Legea. Legeak askatasun handiagoa eman zien udalerriei, hauek modernoagoak bilakatu ziren, eta bertan behera gelditu ziren 1547ko dekretuak. 1935etik 1945era, berriz, Ibarra gobernatzeko era aldatu egin zen, hain juxtu herrietako bizilagunek aukeratzen zituzten Bailarako diputatu eta erregidorearen karguak ezabatu zituztenean.

21-1833-39. Lehenengo Gerrate Karlistan, bailararen orografiaz jabetuta, karlistek Iruñea-Agoitz eta Iparraldearen arteko komunikazioa ekidin nahi izan zuten, bertan liskar aunitz eraginez. Iparraldea, izan ere, Karlisten benetazko bihotza zen.

22-1872-76. Lehenengo Gerran egindakoari jarraiki, liberalen aurkako bigarren gerran Eguesibarreko bizilagunek Karlisten aldeko hautua egin zuten. Iruñeko setioan Eguesibarrak berebiziko garrantzia izan zuen. Mendillorrin hiriburua iparraldetik erasotzeko bateriak paratu zituzten, eta Burlatan, setiatuen iraganbidea oztopatzeko nahian, hesiak jarri zituzten. Uharte, Iruñeko setioa zela eta, Karlisten akoartelamendu orokorra bilakatu zen. 1875eko azaroaren 22an Gorraitz, Altzuza eta Uharteko Miravalleseko Gainan gerraren azkenetariko liskar bat jazo zen. Eguesibarrako biztanleen konplizitateaz, zonaldean zebilen karlista talde batek gogor erasotu zion hobeki hornituagoa zegoen liberalen destakamenduari.

23-1911. Apirilaren 23an Irati trenak lehenengo ibilbidea burutu zuen, horretarako Eguesibarreko zati bat zeharkatu zuelarik. Trenaren azken zerbitzua hasi eta 44 urte geroago, 1951ko abenduaren 31an, izan zen. Garai honetan lehenengo traktoreak agertu eta komunikabideak hobetu ziren. Ibarrak, nekazaritzaren kaltetan, garapen industrialari heldu zion.

24-1970. Burlatak Eguesibarretik bereiztu eta berezko udaletxea sortu zuen, 60ko hamarkadako "boom" ekonomikoak eta barne migrazioek eraginda.

25-1975. Altzuzan Errikotxiki urbanizazioa eraikitzeari ekin zioten.

26-1976. Intermutual Elkarteak Elkanoko Ubarmin Klinika inauguratu zuen.

27-1991. Mendillorriko etxebizitzak eraikitzen hasi ziren. Iruñeak, 1998an, Mendillorri berea egin zuen.

28-1993. Gorraitz urbanizazioaren eraikuntza hasi zen.

Bibliografia:
-Nafarroako Entziklopedia.
-Nafarroako Monumentu Katalogoa.
-Eguesibarreko Sarrera Historikoa. Xabier Irujo Ametzaga (Historian, Filologia Hispanikoan eta Filosofian lizentziatua).
-Egueseko Historia, Miguel Larrañaga (Historia Doktore eta CSIC-eko partaidea).